Tolyš-Myǧonə fərhəng

Tolyš-Myǧonə fərhəng (14 — 7 əsron c.e.b) — arxeoložijə fərhəng pešonə byrynči u syftənə osyni dovri (2 oxoj — 1 həzosori navədə c.e.b.), kom Tolyšə bandonədə u Myǧonə daštədə vyrəbəvyrə bejdəbe, ysətnə Ironi kobəsonə-həšinyštədə u Azərbojčoni nyso-həšipemədə. By dovrədə əsos de moləvonəti u kaštevonəti məšǧul bejdəbin. Ym fərhəngi nymunon Žak de Morgan pəjdo kardəše kejnə Tolyšə bandonədə ko kardejdəbe 1890 u 1901 soronədə.

Fərhəngi xysusijəton

• syǧə ǧotijonədə u gruntədə ǧəbon de šat byə u vejni dyroz byə aston dəkandə bejdəbin.
• dəkandejdəbin čojli, de dastə, ja ičo — merdon u ženon, de ərbobə ja kosibə cijon.
• əsosə sənət — moləvonəti, kaštevonəti u, məvuži, mojəvonəti.
• zəhməti diləgon u avžor cy byrynčiku u osyniku soxtə bejdən.
• avžor — byrynčə u osynə šymšijon de byrynčə ǧəbzə, byrynčə xənčər de «cərcivəjnə micə» (naviasijə tispirədə).
• gylijə ǧabon, de dasti soxtə byə: bənə hələbi formədə ǧabon.

Dovron

Bə se gylə dovri čo bejdə 14-13 əsr, 12-10, 10-7 əsron c.e.b.). Vejni de tybon məlume. Tybə səpe de gədə syǧi ja zəmini kurgani noə bedəbe. Iminə vaxtonədə dastə ǧəbon hestbin tosə 7 kəs. Vejni kəmisə olaxtə odəmon, kali kəson peštisə olaxtə u nyštəkəsonən bejdən.

Məlume de byrynčə təvon xəzinə (Lovəjn di). Dasto soxtə keramikə sijo rangədə, səpe be rizon. Maraǧinin byrynčə šymšijon u xənčəron, «tolyšə tispiri»asimmetrijə təvon, nizə tyklon u tiron, korton, sənčəxon, angyštejon, kyštijon, diademon, həjvonon figuron. Telinə u nyǧəjnə rec kardə cijonən hestin, čurbəčurə myəjon, osynə xənčəron, nizon, byrynčə ovajnə micə.

3-nə etapədə byrynčə avžori osyn əvəz kardejdə, kom cy byrynčə formə tikror kardə. Vinde bedə ki əloǧə hestyše de Gənčə-Hərəboǧi fərhəngi u de Navə Asijə sivilizasijon; xysusən, mina žə byə keramikə cy Assirijəkuje. 1-nə etapədə etəsə šišədə cap kardejdən u abijə mina žəjdə, kom bə Mitanni byə gylon oxšedən. Ym fərhəng cy mijonə byrynčə əsri bynəjnə abidonsə bə əməl omə, kom bə kuru-arazə fərhəngi buminə varianti rišə bekardə. Əcəj nətičə vejni zyne bejdəni. 8 əsri oxojku – 7 əsri c.e.b. Kaspi dyjo kəno nyso-həšinyštə viloəjt perefirijə be (vejni čo kišžvəron čangi predmet) Urartu­, Manna, pešo – Midijə.

Sen-Žermeni arxeoložijə muzej

Žak de Morgan

Millijə arxeoložijə Sen-Žermen-an-Le muzejədə (Sen-Žermen šəhərəd, Parisi nezi) cy fərhəngi eksponaton hestin. Ym eksponaton gyrdə kardə byən cy Žak de Morgani tərəfiku 1889-1891 soronədə u bə Fyrəngyston bardə byəbin.

Tolyšistoni by vyronədə: Apa-Hiz, Həmərot, Čonu, Mistan, Hovil, Čučik, Veri, Hiveri 502 artefakt pəjdo kardə byən u cy Ironi Lor-dag u Monidigir vyronədə.

Bənə nymunə paəjdo byə cijon:

• Aspa-Hizədə pəjdo kardə byən 4 gylə byrynčə avžor, 25 gylə osynə gylə. 56 gylə umutə artefaktonədə keramikə ǧabonin u hissonin. Dy gylə bə byrynčə ǧabon aide. 5 gylə - astonin, 1 gylə myəje. Keramikə ǧabon ve kamin. Dasti nəčiməsənətonədə: 12 gylə myə, 44 gylə byrynčə dastinə, 10 gylə byrynčə angyštejon, 3 gylə byrynčə gijozə, 39 gylə rec žəj cijon, 2 gylə byrynčə dygmə u 1 gylə byrynčə gənzi figurə.
• Həmərotədə hežo həminə cijon pəjdo byən syvoj 2 gylə tiri tykə, 1 gylə byrynčə kyšti, 3 gylə ko karde byrynčə diləg.
• Mistanədə - dy gylə ičo kardə byə masxor. Cəvon səpe čurbəčurə rizon kəšə byən, astovon, noxton.
• Hovilədə - 3 gylə šymši ǧəbzə, 7 gylə keramikə ǧabon.
• Čonu - 117 gylə keramikə cijon, 41 gylə osynə avžoron u 24 gylə byrynčə avžoron. 27 gylə byrynčə gijozə u čo cijon, umumi 236 gylə cij.
• Ironi tərəfədə 1 gylə vyldon cy Lor-dagiku u 3 gylə nemekdon u se gylə xymbə cy Monidigiriku.

Ədəbijot

• Passek T. i Latınin B., Oçerk do-istorii Severnoqo Azerbaйdjana, «İzvestiя Obщestva obsledovaniя i izuçeniя Azerbaйdjana», Baku, 1926, No 3;
• Morgan J., Mission scientifique en Perse, t. 1, P., 1894;
• Morgan J. de. Mission scientifique en Perse. Recherches archeologiques. P., 1896. Vol. 4; idem. Recherches du Talyche persan. P., 1905;
• Dja­far­za­de İ. M. Эle­men­tı ar­xeo­lo­qi­çe­skoй kulь­tu­rı drev­neй Mu­qa­ni // İzv. Aka­de­mii na­uk Azer­baй­djan­skoй SSR. Vıp. 4: Ot­de­le­nie ob­щe­st­ven­nıx na­uk. 1946. № 9;
• Catalogue sommaire illustré des collec­tions du musée des antiquités nationales de Saint-Germain-en-Laye. P., 1989. Vol. 2: Ar­cheo­logie comparee. Europe orientale. Asie. Océanie. Amérique;
• Max­mu­dov F. Kulь­tu­ra юqo-vos­toç­no­qo Azer­baй­dja­na v эpo­xu bron­zı i ran­ne­qo je­le­za. Ba­ku, 2008.