Vikipedija:Sijosət

Sijosət (junan. πολιτικά, politiká — «polisə, šəhər-dövləti koron») — čəmjəti idarə karde, dovləti hakimijjət, ǧəroron ǧəbul karde ijən čəmjəti rangbərangə qrupon arədə mynosibəton de vəbastə byə fəolijjəte. Sijosət odəmon, čəmjəti qrupon, sijosijə təşkiloton ijən dovləton arədə hakimijjəti soxte, bə dast varde, oko doə ijən əj səpe nəzorət karde de vəbastəje.

Sijosət čəmjəti žimoni ən əsosə sahonədə gyləje. Əv dovləti idarə karde, huǧuǧ, iǧtisodijot, əmənijjət, təhsil, tibb, sosialə sijosət, xariči mynosibəton ijən čəmjəti čo sahon de sıx mynosibət heste.

Sijosəti elmi formədə tədǧyǧ kardəkə sahə sijosijə elm hisob bejdə. Sijosijə elm dovləton, hakimijjəti, sijosijə sistemon, sijosijə təşkiloton, partijon, vyžnijəton, sijosijə ideologijon ijən dovləton arədə mynosibəton tədǧyǧ karde.

Sijosəti həxədə fikirkon taryx hežo ǧədime. Qədim Junani filosofon Platon ijən Aristotel dovləti, hakimijjəti, huǧuǧi ijən čəmjəti idarə kardej formon həxədə əsəron nyvyštəšone. Aristoteli Politika əsər sijosijə fəlsəfə taryxədə ən məşhurə əsəronədə gyləje.

Fam

«Sijosət» fam vej mənonədə istifodə kardə bejdə. Umumi mənədə sijosət čəmjəti idarə karde ijən čəmjəti həxədə ǧəroron ǧəbul kardej proseson ifodə karde.

Sijosət təkcə dovləti fəolijjətku iborət ni. Sijosijə prosesonədə dovləti orǧanon, sijosijə partijon, čəmjəti təşkiloton, media, sijosijə hərəkoton ijən vətəndašon ištirok karde zynən.

Sijosəti əsosə məsəlonədə gyləj hakimijjəte. Hakimijjət gyləj odəmi, qrupi və ya təşkiloti imkan ifodə karde ki, əv čo odəmon, qrupon və ya čəmjəti ǧəroron səpe təsir karde zyne.

Sijosət həmən čəmjətədə fərǧinə mənafeon, nəzəron ijən məqsədon arədə mynosibəton de vəbastəje. İ mynosibəton həm əməkdošijjət, həm rəǧobət, həmən konflikt formədə bə məjdon ome zynən.

Sijosəti taryx

Qədimə dovr

Sijosijə fikiri taryx ǧədimə čəmjətonku bino be. Dovləton ijən šəhəron bə məjdon ome de odəmon hakimijjəti, ǧanunon ijən čəmjəti idarə kardej həxədə fikir karde bino kardešone.

Qədimə Misir, Mesopotamijə, Hind ijən Çin mədənijətonədə dovləti idarə karde, hokim, ǧanun ijən čəmjəti nizam həxədə fikirkon hestin.

Sijosijə fəlsəfə xysusən Qədim Junanədə inkişaf karde. Junani šəhər-dovləton — polison — yštəni idarə kardej fərǧinə sistemon hestinbin.

Platon yštə Respublikə əsərədə idealə dovləti ijən ədoləti həxədə fikir karde.

Aristotel isə sijosəti sistematikə formədə tədǧyǧ karde. Əv fərǧinə dovləti idarə kardej formon myǧjosə karde ijən ǧanuni, vətəndašəti, dovləti ijən čəmjəti həxədə yštə nəzəron bə nav doše.

Orta əsron

Orta əsronədə sijosijə fikir din, dovləti hakimijjət ijən hokimi legitiməti məsəlon de sıx vəbastə byə.

Avropa, İslami dynjo ijən čo regiononədə alimoni ijən filosofoni kəron dovləti, ədoləti, hokimi vəzifon ijən ǧanuni həxədə nəzərijon inkişaf karde.

İslami fəlsəfədə Əl-Farabi, İbn Sina, İbn Xəldun ijən čo alimoni sijosijə ijən čəmjəti məsəlon tədǧyǧ kardešone.

İbn Xəldun dovləton ijən čəmjəton inkişaf, hakimijjəti bə məjdon ome ijən dovləton ǧəvi ijən zəif bej səbəbon tədǧyǧ karde.

Noə dovr

Noə dovrədə Avropaədə milli dovləton inkişaf, dini čangon, elmi inǧylob ijən čəmjəti dəgišon sijosijə fikiri inkişafədə jole rol loə.

Niccolò Machiavelli sijosəti realə hakimijjəti ijən dovləti idarə kardej nöǧte nəzəriku tədǧyǧ karde. Cəj Hokim əsər sijosijə fikir taryxədə məşhurə əsəronədə gyləje.

Thomas Hobbes, John Locke ijən Jean-Jacques Rousseau dovləti hakimijjəti mənbə, čəmjəti myǧovilə ijən odəmi huǧuǧon həxədə nəzərijon inkişaf kardešone.

Locke xysusən odəmi təbii huǧuǧon ijən hakimijjəti məhdud bej fikiri inkişafədə rol loə.

Montesquieu dovləti hakimijjəti fərǧinə šaxon arədə poə kardej prinsipi inkişaf karde. İ fikir sononə muosirə demokratikə dovlətonədə hakimijjəti poə kardej prinsipi ǧəzinə jole əhəmijjət peydo karde.

XIX əsr

XIX əsr jole sijosijə ijən iǧtisodijə dəgišon dovr be. Sənajə inǧylob, şəhəron inkişaf ijən noə sosialə qrupon bə məjdon ome sijosəti səpe jole təsir karde.

Liberalizm, konservatizm, sosializm ijən millətpərəstəti bənə jole sijosijə ideologijon inkişaf kardešone.

Karl Marx ijən Friedrich Engels čəmjəti taryxi sinifon arədə konflikt ijən iǧtisodijə mynosibəton əsosədə izoh kardešone. Əvoni fikirkon sosialistə ijən kommunistə hərəkoton inkişafədə jole rol loə.

XIX əsrədə həmən vej kišvəronədə parlamenton, sijosijə partijon ijən vyžnijə sistemon inkişaf kardešone.

XX ijən XXI əsron

XX əsr sijosijə taryxədə jole dəgišon de nišon kardə be. Dy dynjo čang, imperijon orəx be, noə dovləton bə məjdon ome, kommunistə ijən fašistə režimon, demokratijə inkişaf ijən Soyuǧə čang dynjo sijosəti dəgiš karde.

Dyminə dynjo čang bədəvarde Birləşmiş Milləton Təşkilot soxtə byə. Dovləton arədə əməkdošijjət, sulh, əmənijjət ijən odəmi huǧuǧon məsəlon beynəlxalqə sijosəti əsosə məsəlonədə byən.

XX əsri orəxədə Sovet İttifoǧi daǧarde de Soyuǧə čang orəx be ijən vej noə mystəǧilə dovləton bə məjdon omən.

XXI əsrədə sijosət qloballašijə, informasijə texnologijon, migrasijə, iǧlimi dəgišon, beynəlxalqə əmənijjət, terrorizm, iǧtisodijə mynosibəton ijən rəǧəmi media de sıx vəbastəje.

Dovlət

Dovlət — myəjjənə ərazi, əhali ijən sijosijə hakimijjət hest byə sijosijə təşkilote.

Dovlət čəmjəti idarə kardejro ǧanunon ǧəbul karde, əvon bə vyrə rosniye, əmənijjəti təmin karde, xariči dovləton de mynosibəton soxte ijən čəmjəti xidməton təşkil karde.

Dovləti əsosə əlaməton ǧəzinə hesab karde bəbe:

ərazi;
əhali;
dovləti hakimijjət;
ǧanunon;
idarə kardej orǧanon;
suverenitet.

Suverenitet dovləti yštə ərazijədə ali hakimijjəti ijən xariči mynosibətonədə mystəǧilə bej prinsipe.

Hakimijjət

Hakimijjət sijosəti əsosə famonədə gyləje.

Sijosijə hakimijjət čəmjəti həxədə ǧəroron ǧəbul karde ijən əvon bə vyrə rosniyej imkan ifodə karde.

Hakimijjət fərǧinə vositon de bə vyrə rosnijə be zyne. Əvonədə ǧanun, iǧtisodijə imkanon, informasijə, sijosijə nüfuz ijən dovləti instituton hestin.

Muosirə dovlətonədə hakimijjəti legitiməti jole əhəmijjət heste. Legitimijjət o mənaje ki, čəmjət hakimijjəti huǧuǧi ijən ǧəbul kardə byə hesab karde.

Hakimijjəti poə kardej

Hakimijjəti poə kardej — dovləti hakimijjəti fərǧinə orǧanon arədə poə kardej prinsipe.

Muosirə dovlətonədə hakimijjət əsosən se šaxədə poə kardə bejdə:

ǧanunvericijə hakimijjət — ǧanunon ǧəbul karde;
icraijə hakimijjət — ǧanunon bə vyrə rosniye ijən dovləti gündəlikə idarə karde;
məhkəmə hakimijjət — huǧuǧi konflikton həll karde ijən ǧanunon oko doə səpe nəzorət karde.

Hakimijjəti poə kardej məqsəd gyləj orǧoni və ya šəxsi dastədə həddiku vej hakimijjəti gyrdə bejku čəš kardeje.

Dovləti idarə kardej formon

Dovləton fərǧinə formonədə idarə kardə bejdən.

Əsosə idarə kardej formonədə hestin:

monarxijə;
respublikə.

Monarxijə

Monarxijə žygo idarə kardej forməje ki, dovləti sər gyləj monarxe — məsələn, šah, kral və ya imperator.

Monarxijə mutləǧ və ya konstitusijə be zyne.

Mutləǧə monarxijədə monarxi hakimijjət jole. Konstitusijə monarxijədə monarxi səlohijjəton de konstitusijə ijən ǧanunon məhdud kardə bejdən.

Respublikə

Respublikə žygo idarə kardej forməje ki, dovləti sər irsi monarx ni ijən dovləti hakimijjət myəjjənə huǧuǧi sistemon əsosədə təşkil kardə bejdə.

Respublikon prezidentijə, parlamentijə və ya qaršiǧə sistemon hest be zyne.

Demokratijə

Demokratijə — sijosijə sistem və idarə kardej prinsipe ki, čəmjəti üzvon dovləti ǧəroron ǧəbul kardej prosesədə ištirok kardejdən.

Demokratijədə vətəndašon yštə sijosijə iradə vyžnijəton, referendumon ijən čo sijosijə vositon de ifodə karde zynən.

Muosirə demokratijonədə əsosə prinsiplonədə hestin:

ožə ijən ədolətinə vyžnijəton;
sijosijə plüralizm;
odəmi huǧuǧon;
syxani ijən media ozodəti;
ǧanuni hakimijjət;
hakimijjəti poə kardej;
müxalifəti fəolijjət kardej imkon;
vətəndašoni sijosijə ištirok.

Demokratijə birbašə və ya nümayəndəlikə be zyne.

Birbašə demokratijədə vətəndašon ǧəroron ǧəbul kardejədə birbašə ištirok kardejdən.

Nümayəndəlikə demokratijədə vətəndašon yštə nümayəndon vyžnijə kardejdən ijən əvon parlament ijən čo dovləti orǧanonədə ǧəroron ǧəbul kardejdən.

Avtoritarizm ijən totalitarizm

Avtoritarizm žygo sijosijə sisteme ki, sijosijə hakimijjət gyləj šəxsi və ya məhdudə qrupi dastədə vej gyrdə kardə byə.

Avtoritarə sistemonədə sijosijə rəǧobət, müxalifəti fəolijjət ijən vətəndašoni sijosijə ištirok məhdud be zyne.

Totalitarizm avtoritarə idarə kardej ən sərt formonədə gyləje. Totalitarə sistem čəmjəti təkcə sijosijə fəolijjəti ne, bəlkə media, təhsil, iǧtisodijot ijən šəxsi žimoni sahonən səpe vej nəzorət karde.

Vyžnijəton

Vyžnijə — vətəndašoni dovləti orǧanon ijən nümayəndon vyžni kardej proses.

Vyžnijəton demokratikə sistemonədə sijosijə ištiroki əsosə formonədə gyləje.

Vyžnijə sistemon fərǧinə be zynən. Ən məşhurə sistemonədə hestin:

majoritarə sistem;
proporsionalə sistem;
qaršiǧə sistem.

Vyžnijəton ožə, rəǧobətinə ijən şəffaf bej demokratikə sistemon ro jole əhəmijjət heste.

Sijosijə partijon

Sijosijə partijə — ejni və ya oxšə sijosijə məqsədon ijən nəzəron hest byə odəmon təşkilote.

Sijosijə partijon dovləti hakimijjətədə ištirok kardej, vyžnijətonədə dast bə ko be, yštə proqramon bə vyrə rosniye ijən čəmjəti mənafeon təmsil kardejro fəolijjət kardejdən.

Demokratikə sistemonədə birneçə partijə hest be zyne. İ vəziyyət çoxpartijə sistem nom karde bejdə.

Kali dovlətonədə dy jole partijə sijosijə həyatədə əsosə rol loznən. İ sistem dy-partijə sistem nom karde bejdə.

Sijosijə ideologijon

Sijosijə ideologijə — čəmjəti, dovləti, hakimijjəti, iǧtisodijoti ijən odəmi huǧuǧon həxədə sistematikə fikirkon ijən dəyəron məčmuəje.

Muosirə taryxədə jole sijosijə ideologijonədə hestin:

Sijosijə ideologijon dovləti ijən čəmjəti čoko təşkil kardej həxədə fərǧinə nəzəron bə nav dojdən.

Liberalizm

Liberalizm odəmi ozodəti, fərdi huǧuǧon, ǧanuni hakimijjəti ijən dovləti hakimijjəti məhdud bej prinsiplon səpe soxtə byə sijosijə fikir cərəjone.

Liberalizmi fərǧinə xolon hestin. Kali liberalə nəzərijon iǧtisodijə ozodəti, kali isə sosialə huǧuǧon ijən dovləti sosialə məsulijjəti vej vurǧ kardejdən.

Konservatizm

Konservatizm čəmjəti ənənon, instituton ijən mərhələjə dəgišon əhəmijjəti vurǧ kardəkə sijosijə fikir cərəjone.

Konservativə nəzəron kišvəriku bə kišvəri ijən taryxi dovriku bə dovri fərǧ karde zynən.

Sosializm

Sosializm sosialə ijən iǧtisodijə bərabərijjəti, čəmjəti məsulijjəti ijən iǧtisodijə ressurson səpe čəmjəti təsiri vurǧ kardəkə sijosijə ijən iǧtisodijə nəzərijon məčmuəje.

Sosializmi XIX əsrədə jole sijosijə hərəkot ǧəzinə inkişaf karde.

Sosializmi fərǧinə xolon hestin ijən əvon dovləti, bazari ijən šəxsi mulkijjəti roli həxədə fərǧinə nəzəron hestin.

Sijosijə spektr

Sijosijə nəzəron kali vaxton «čəp» ijən «rost» famon de təsnifot kardə bejdən.

İ famon Fransə inǧylobi dovriku bə məjdon omən. Ənənəvi formədə čəp tərəf sosialə bərabərijjəti ijən dəgišon, rost tərəf isə ənənon, čəmjəti nizam ijən konservativə dəyəron de vej vəbastə kardə be.

Əmma muosirə sijosət vej mürəkkəbe ijən har gyləj sijosijə nəzəri təkcə čəp-rost xətti səpe dəǧiǧə vyrə karde həmišə mymkun ni.

Daxili sijosət

Daxili sijosət dovləti yštə ərazijədə apardə sijosijə fəolijjəte.

Daxili sijosəti sahonədə hestin:

iǧtisodijə sijosət;
sosialə sijosət;
səhijjə sijosət;
təhsil sijosəti;
mali sijosət;
əmənijjət;
ekologijə sijosət;
migrasijə sijosət.

Daxili sijosəti məqsədon dovləti sijosijə sistemiku ijən čəmjəti ehtijočonku vəbastə byən.

Xariči sijosət

Xariči sijosət — gyləj dovləti čo dovləton ijən beynəlxalqə təşkiloton de mynosibətonədə apardə sijosəte.

Xariči sijosəti əsosə vositonədə hestin:

diplomati;
beynəlxalqə myǧovilon;
iǧtisodijə əməkdošijjət;
beynəlxalqə təşkilotonədə ištirok;
əmənijjət ijən mudafiə sijosəti.

Dovləton yštə xariči sijosətədə milli mənafeon, əmənijjəti, iǧtisodijə mənafeon ijən beynəlxalqə mynosibəton nəzərə girejdən.

Beynəlxalqə sijosət

Beynəlxalqə mynosibəton dovləton, beynəlxalqə təşkiloton ijən čo beynəlxalqə aktoron arədə mynosibəton tədǧyǧ karde.

Muosirə beynəlxalqə sistemədə dovləton əsosə aktoron hesab bejdən, əmma beynəlxalqə təşkiloton, transmillijə kompanijon ijən qeyri-dovləti təşkilotonən jole rol heste.

Birləşmiş Milləton Təşkilot, regionalə təşkiloton ijən beynəlxalqə myǧovilon dovləton arədə əməkdošijjəti təşkil kardejədə rol loznən.

Sijosət ijən huǧuǧ

Huǧuǧ ijən sijosət arədə sıx mynosibət heste.

Dovləti sijosijə ǧəroron vej vaxt ǧanun formədə bə vyrə rosnijə bejdən. Ejni zəmonədə huǧuǧ dovləti hakimijjəti səlohijjəton məhdud karde ijən vətəndašoni huǧuǧon himojə karde zyne.

Konstitusijə dovləti əsosə huǧuǧi sənəde. Əjo dovləti quruluš, hakimijjəti orǧanon, əvoni səlohijjəton ijən vətəndašoni əsosə huǧuǧon myəjjən kardə bejdən.

Sijosət ijən iǧtisodijot

Iǧtisodijot ijən sijosət gyləj-bə-gyləj de sıx vəbastən.

Dovlət vergi, büdcə, sosialə proqramon, bazari tənzim karde, xarici tijorət ijən mali sijosət vositə iǧtisodijoti səpe təsir karde.

Ejni zəmonədə iǧtisodijə vəziyyət sijosəti səpe təsir karde. Ko bej səvijə, infljasijə, iǧtisodijə inkişaf ijən əholi gəlir sijosijə ǧəroron ijən vyžnijətonədə jole əhəmijjət hest be zynən.

Sijosət ijən čəmjət

Sijosət čəmjətiku cy ni. Vətəndašon, sosialə qrupon, təşkiloton, media ijən sijosijə hərəkoton sijosijə prosesonədə ištirok kardejdən.

Vətəndašijə čəmjət dovləti orǧanonku cy fəolijjət kardəkə čəmjəti təşkiloton, birlikon ijən hərəkoton məčmuəje.

Vətəndašijə čəmjəti təşkiloton čəmjəti mənafeon təmsil karde, odəmi huǧuǧon himojə karde ijən dovləti fəolijjəti səpe čəmjəti nəzorətədə ištirok karde zynən.

Sijosət ijən media

Media muosirə sijosətədə jole rol lozne.

Media vətəndašon bə sijosijə hadisəton həxədə informasijə doə, dovləti ijən sijosijə xodimon fəolijjəti tədǧyǧ karde ijən čəmjəti fikir soxtejədə təsir karde zyne.

İnterneti ijən sosialə medijon inkişaf de sijosijə informasijə pevylo bej surət jole karde.

Ejni zəmonədə dezinformasijə, səhv informasijə ijən sijosijə manipulasijə muosirə sijosəti problemlonədə gyləj hesab bejdə.

Vətəndašəti ijən sijosijə ištirok

Vətəndašəti odəmi ijən dovləti arədə huǧuǧi ijən sijosijə mynosibəte.

Vətəndašoni sijosijə ištirok təkcə vyžnijətonədə sədo doəku iborət ni. Əvon sijosijə partijonədə, čəmjəti təşkilotonədə, nümayişonədə, petisijonədə ijən čo sijosijə prosesonədə ištirok karde zynən.

Demokratikə čəmjətədə vətəndašoni sijosijə informasijə dast bə ko be ijən sijosijə prosesonədə ištirok kardej imkon jole əhəmijjət heste.

Sijosijə elm

Sijosijə elm sijosəti elmi metodon de tədǧyǧ kardəkə sosialə elme.

Sijosijə elmi tədǧyǧoti əsosə sahonədə hestin:

sijosijə nəzərijə;
myǧjosinə sijosət;
dovləti idarə karde;
beynəlxalqə mynosibəton;
sijosijə iǧtisodijot;
sijosijə davranış;
vyžnijəton ijən partijon;
dovləti instituton.

Sijosijə elmdə taryxi tədǧyǧot, statistikə təhlil, myǧjosə, sorğu, myšohidə ijən čo elmi metodon istifodə kardə bejdən.

Sijosijə fəlsəfə

Sijosijə fəlsəfə dovləti, hakimijjəti, ədoləti, ozodəti, bərabərijjəti ijən odəmi huǧuǧon həxədə fundamentalə suolon tədǧyǧ kardəkə fəlsəfə sahəje.

Sijosijə fəlsəfə žygo suolon tədǧyǧ karde:

Dovlət boçi lozne?
Sijosijə hakimijjəti mənbə çiçe?
Ədolət çiçe?
Odəmi ozodəti čan hədd hest be bo?
Dovləti hakimijjət čan hədd hest be bo?
Vətəndašoni huǧuǧon ijən vəzifon çiçonin?
Čəmjətədə bərabərijjət čoko təmin karde bəbe?

İ suolon həxədə fərǧinə filosofon ijən sijosijə nəzərijəvonon fərǧinə cavobon doəşone.

Muosirə sijosəti məsəlon

XXI əsrədə sijosət vej qlobalə məsəlon de vəbastəje.

Əvonədə hestin:

qloballašijə;
iǧlimi dəgišon;
migrasijə;
iǧtisodijə bərabərsızəti;
beynəlxalqə əmənijjət;
enerži əmənijjəti;
rəǧəmi texnologijon;
syne intellekt;
informasijə əmənijjəti;
odəmi huǧuǧon;
demoqrafijə dəgišon.

İ məsəlon vej vaxt gyləj dovləti sərhədonku vejən ijən beynəlxalqə əməkdošijjəti ehtijoč heste.

Dijə həmən

Xariči dəvardemonon

Səvonon