Vikipedija:Xəbon

Xəbə — noə hadisə, vəziyyət və ya dəgišon həxədə odəmon bə nav doə byə informasijə. Xəbəjon čəmjəti informasijə dast bə ko bej əsosə vositonədə gyləjin. Əvon sijosət, iǧtisodijot, čəmjət, elm, mədənijət, vərzyš, təbii hadisəton, beynəlxalqə mynosibəton ijən gündəlikə žimoni čo sahon həxədə be zynən.

Xəbəjon qəzeton, ružnomon, radio, televizijə, xəbə agentlikon, internetə sajton ijən sosialə media vositə pevylo kardə bejdən. Xəbə hozy kardəkə ijən pevylo kardəkə pešəkarə odəm žurnalist nom karde bejdə.

Muosirə čəmjətədə xəbəjon jole əhəmijjət hestin. Odəmon xəbəjon vositə yštə kišvərədə ijən dynjoədə bə məjdon omə hadisəton həxədə informasijə dast bə ko bejdən. Ožə ijən mystəǧilə xəbə media demokratikə čəmjəti əsosə institutonədə gyləj hesab bejdə.

Fam

Xəbə umumi mənədə noə və ya čəmjət ro əhəmijjət hest byə informasijəje.

Har gyləj informasijə xəbə hisob nıbe. Žurnalistikədə xəbə ǧəzinə vyžni kardə byə hadisə adətən noə, aktualə və ya čəmjəti müəyyənə poə ro əhəmijjətinə be.

Xəbə kali əsosə suolon bə cavob doə:

či bə məjdon ome?
ko bə məjdon ome?
kankə bə məjdon ome?
čoko bə məjdon ome?
boçi bə məjdon ome?
hadisədə ki ištirok kardyše?

Xəbə nyvyštejədə žurnalist imkan hest byə həddədə faktokon dəǧiǧ karde ijən xəbəri mənbəjon myəjjən karde bo.

Xəbəjoni taryx

Odəmon arədə xəbə pevylo kardej taryx nyvyštəj bə məjdon omejku ve ǧədime.

Qədimə čəmjətonədə xəbəjon syxani, ǧasid, tijorətvonon ijən səjohətvonon vositə gyləj vyrəku bə čo vyrə pevylo bejdən.

Dovləton bə məjdon ome bədəvarde hokimon yštə ǧəroron ijən rəsmi informasijə əholi bə nav rasniyejro fərǧinə vositon istifodə kardešone.

Nyvyštə xəbəjon

Nyvyštəj inkişaf de informasijə dyrozə məsafon səpe daha dəǧiǧə formədə pevylo karde mymkun be.

Qədimə dovlətonədə rəsmi elonon, ǧanunon, hərbijə qələbəjon ijən čo əhəmijjətinə hadisəton həxədə informasijə nyvyštə formədə pevylo kardə be.

Kaǧəzi ijən sononə çap texnologijə inkişaf xəbə pevylo kardejədə jole dəgišon bə məjdon vardə.

Qəzeton

Çap texnologijə inkişaf de XVII əsriku Avropaədə muntəzəmə xəbə nəšron inkişaf karde bino karde.

Qəzet xəbə pevylo kardej ən əsosə vositonədə gyləj be. Qəzeton sijosijə, iǧtisodijə, mədənijə, beynəlxalqə ijən məhəlli hadisəton həxədə xəbəjon çap kardejdən.

XIX əsrədə çap texnologijə, dəmirə ro, pošt ijən teleqraf inkişaf de xəbəjon ve surətədə pevylo be bino karde.

Radio

XX əsri ovəžinədə radio xəbə pevylo kardej noə vositə ǧəzinə jole əhəmijjət peydo karde.

Radio vositə xəbəjon gyləj zəmonədə həzojon ijən milionon odəmon bə nav rasniye mymkun be.

Xysusən čangon, sijosijə böhranon ijən jole taryxi hadisəton dovrədə radio əholi ro əsosə informasijə mənbəjonədə gyləj be.

Televizijə

XX əsri mijoniku televizijə xəbə pevylo kardej əsosə vositonədə gyləj be.

Televizijə syxan ijən təsviri gyləj-bə-gyləj pevylo kardej imkan doə. Žygo tamašokəson təkcə hadisə həxədə məse ne, bəlkə əj təsvironən dijə karde zynən.

Televizijə xəbəjon, xəbə proqramon ijən birbašə reportažon XX əsri sijosijə ijən čəmjəti žimon səpe jole təsir kardešone.

Internet

XX əsri orəx ijən XXI əsri ovəžinədə Internet xəbə pevylo kardejədə jole dəgišon bə məjdon vardə.

Internet de xəbəjon həmišəjə no karde ijən dynjo har gyləj vyrəku dast bə ko be mymkun be.

Ənənəvi qəzeton, radio ijən televizijə təşkiloton yštə internetə səhifon soxtešone. Ejni zəmonədə təkcə internetədə fəolijjət kardəkə noə xəbə media bə məjdon omən.

Xəbə media

Xəbə media xəbəjon gyrdə karde, tədǧyǧ karde, hozy karde ijən əvon čəmjət bə nav pevylo kardəkə vositon ijən təşkiloton umumi nome.

Xəbə mediaədə daxilin:

qəzeton;
žurnalon;
radio;
televizijə;
xəbə agentlikon;
internetə xəbə sajton;
sosialə media platformon.

Fərǧinə media formon xəbəjon fərǧinə formədə pevylo kardejdən. Qəzet əsosən nyvyštə mətn, radio sədo, televizijə isə sədo ijən təsvir vositə informasijə doə.

Internetədə mətn, sədo, foto, video, xəritə, grafik ijən čo rəǧəmi vositon gyləj xəbərədə gyləj-bə-gyləj istifodə karde bəbe.

Žurnalistikə

Žurnalistikə informasijə ijən xəbəjon gyrdə karde, tədǧyǧ karde, hozy karde ijən čəmjət bə nav pevylo karde de vəbastə byə pešəkarə fəolijjəte.

Žurnalisti vəzifə təkcə hadisə həxədə nyvyšte ni. Əv informasijə mənbəjon tədǧyǧ karde, faktokon myǧjosə karde, hadisəton səbəbon ijən nətičon izoh karde ijən fərǧinə tərəfon nəzəron bə nav doə zyne.

Žurnalistikə fərǧinə sahon heste:

xəbə žurnalistikə;
sijosijə žurnalistikə;
iǧtisodijə žurnalistikə;
elmi žurnalistikə;
vərzyš žurnalistikə;
mədənijə žurnalistikə;
tədǧyǧotinə žurnalistikə;
fotožurnalistikə.

Xəbəjoni mənbəjon

Xəbəri dəǧiǧəti cəj mənbəjonku jole həddədə vəbastəje.

Žurnalist informasijə fərǧinə mənbəjonku dast bə ko karde zyne:

hadisə səpe byə odəmon;
rəsmi dovləti orǧanon;
sənədon;
elmi tədǧyǧoton;
eksperton;
təşkiloton;
xəbə agentlikon;
foto ijən videomaterialon;
statistikə məlumoton.

Mənbə tədǧyǧ karde xəbə hozy kardej əsosə mərhələjonədə gyləje.

Gyləj mənbəku dast bə ko byə informasijə həmišə tamə və ya dəǧiǧə nıbe zyne. Əve žurnalist imkan hest byə həddədə informasijə čo mystəǧilə mənbəjon de myǧjosə karde bo.

Xəbə agentlikon

Xəbə agentlik xəbəjon gyrdə kardəkə ijən əvon qəzeton, televizijon, radio, internetə media ijən čo təşkiloton ro pevylo kardəkə təşkilote.

Xəbə agentlikon vej kišvəronədə ijən beynəlxalqə səvijədə ko kardejdən. Əvoni žurnaliston dynjo fərǧinə regiononədə hadisəton həxədə informasijə gyrdə kardejdən.

Beynəlxalqə xəbə agentlikonku dast bə ko byə informasijə dynjo vej media təşkiloton vositə istifodə kardə bejdə.

Xəbə vyžni karde

Dynjoədə har ruž həddiku vej hadisə bə məjdon ome ki, əvoni həmməj xəbə ǧəzinə pevylo karde mymkun ni.

Redaksijon ijən žurnaliston əve myəjjən kardejdən ki, kankə hadisə xəbə ǧəzinə pevylo kardə bəbu.

Xəbəri əhəmijjəti səpe kali amilon təsir karde zynən:

hadisə noə be;
hadisə čəmjəti ve odəmi səpe təsir karde;
hadisə qeyri-adi be;
hadisə coğrafijə və ya čəmjəti baxışiku yaxin be;
məşhurə odəmon və ya təşkiloton de vəbastə be;
konflikt hest be;
hadisə jole nətičon bə məjdon varde zyne.

Xəbə vyžni kardej proses media cəj auditorijə ijən redaksijə sijosətiku həmən vəbastə be zyne.

Xəbəri strukturi

Ənənəvi xəbə nyvyštəjədə ən əhəmijjətinə informasijə əsosən mətn ovəžinədə bə nav doə bejdə.

Pešo hadisə həxədə əlavə məlumot, səbəbon, kontekst ijən čo təfərrüoton bə nav doə bejdən.

İ üsul handəkəsi imkan doə ki, xəbəri ovəžinə poə hande de hadisə həxədə əsosə informasijə dast bə ko karde.

Xəbəri sərnomən jole əhəmijjət heste. Sərnomə xəbəri əsosə məzmuni kyrt formədə bə nav doə ijən handəkəsi diqqəti cəlb karde.

Fakt ijən nəzər

Xəbə žurnalistikədə fakt ijən nəzər arədə fərǧ jole əhəmijjət heste.

Fakt tədǧyǧ ijən yoxlə karde mymkun byə məlumote. Nəzər isə gyləj odəmi, qrupi və ya təşkiloti baxış ifodə karde.

Xəbə mətnədə žurnalist bəpe faktokon ijən odəmon nəzəron gyləj-bə-gyləj qaršiǧ karde ni.

Agar gyləj šəxs hadisə həxədə nəzər doə, xəbərədə bəpe myəjjən bəbu ki, i əcəy nəzəre, fakt ni.

Dəǧiǧəti

Dəǧiǧəti pešəkarə žurnalistikə əsosə prinsiplonədə gyləje.

Xəbə nəšr kardejku nav informasijə imkan hest byə həddədə tədǧyǧ kardə be bo. Nomon, taryxon, miǧdoron, sitaton ijən čo faktokon səhv nybyənijro yoxlə karde lozne.

Səhv informasijə nəšr kardə bəbu, media əj sərost karde ijən handəkəson bə səhvi həxədə informasijə doə bo.

Obyektivəti ijən bitərəfəti

Žurnalistikədə obyektivəti ijən bitərəfəti əhəmijjətinə prinsiplonin.

Žurnalist xəbəri yštə šəxsi sijosijə, dini və ya čo nəzəroniku imkon hest byə həddədə cy karde bo.

Konfliktinə məsəlonədə fərǧinə tərəfon mövǧe bə nav doə xəbəri taməti ro əhəmijjət hest be zyne.

Əmma bitərəfəti o mənə ni ki, dəǧiǧə fakt ijən yoxlə kardə nybyə iddio ejni səvijədə bə nav doə bybun. Žurnalisti əsosə vəzifə tədǧyǧ kardə byə faktokon sərostə formədə bə nav doəje.

Redaksijə

Redaksijə media təşkilotədə xəbəjon hozy karde ijən nəšr kardej proses idarə kardəkə poəje.

Redaksijədə redaktoron, žurnaliston, fotožurnaliston ijən čo pešəkaron ko karde zynən.

Redaktor xəbəri məzmun, zyvon, dəǧiǧəti ijən nəšr kardejro hozy bej səpe nəzorət karde.

Jole media təşkilotonədə fərǧinə mövzujon ro xysusi redaksijə poon hest be zynən: sijosət, iǧtisodijot, vərzyš, mədənijət, elm ijən xariči xəbəjon.

Xəbə ijən sijosət

Xəbə media ijən sijosət arədə sıx mynosibət heste.

Media dovləti orǧanon, sijosijə partijon ijən sijosijə xodimon fəolijjəti həxədə čəmjət bə informasijə doə.

Demokratikə čəmjətədə mystəǧilə media hakimijjəti fəolijjəti tədǧyǧ karde ijən əjo bə məjdon omə problemlon čəmjət bə nav varde zyne.

Ejni zəmonədə sijosijə təşkiloton media vositə yštə fikirkon ijən proqramon əholi bə nav rasniyejdən.

Əve xəbə media sijosijə prosesonədə jole rol lozne.

Mətbuoti ozodəti

Mətbuoti ozodəti žurnaliston ijən media təşkiloton dovləti və ya čo hakimijjəti əsossyzə müdaxiləku ožə formədə informasijə gyrdə karde ijən pevylo kardej imkan ifodə karde.

Mətbuoti ozodəti syxani ozodəti ijən informasijə ozodəti de sıx vəbastəje.

Mystəǧilə media dovləti orǧanon ijən sijosijə xodimon fəolijjəti səpe čəmjəti nəzorəti gyləj vositə be zyne.

Avtoritarə sistemonədə media dovləti nəzorəti səpe be zyne. Senzurə vositə kali informasijə nəšr karde məhdud və ya ǧədəǧə kardə be zyne.

Senzurə

Senzurə informasijə nəšr karde ijən pevylo karde səpe nəzorət və ya məhdudijjəte.

Senzurə dovlət, təşkilot və ya čo hakimijjət hest byə struktur tərəf oko doə be zyne.

Senzurə sijosijə, hərbijə, dini, mədənijə və ya čo səbəbon de vəbastə be zyne.

Senzurə səvijə ijən formon fərǧinə dovləton ijən taryxi dovronədə fərǧ kardejdən.

Xəbə ijən Internet

Internet xəbə hozy karde, pevylo karde ijən hande formon jole həddədə dəgiš karde.

Ənənəvi mediaədə xəbə nəšr kardejro myəjjənə vaxt hest be. Internetədə isə xəbə hadisə bə məjdon ome bədəvarde ve zudi nəšr karde bəbe.

Internetə xəbəjon həmišə no karde bəbe. Gyləj hadisə inkişaf karde de xəbə mətnən no kardə bejdə.

Internet həmən handəkəson bə xəbəjon şərh doə, əvon pevylo karde ijən media de birbašə əlaqə soxte imkan doə.

Sosialə media

Sosialə media XXI əsrədə xəbə pevylo kardej əsosə vositonədə gyləj be.

Sosialə media vositə adi odəmonən hadisə səpe foto, video ijən informasijə pevylo karde zynən.

İ, xysusən təbii fəlakəton, čangon, nümayişon ijən qəfil bə məjdon omə hadisəton vaxt ve əhəmijjətinə be zyne.

Əmma sosialə media de xəbə pevylo bejədə gyləj jole problemən heste: har pevylo kardə byə informasijə žurnalistikə tədǧyǧotiku dəvardə nybe.

Əve sosialə mediaədə dijə byə iddiojon mənbə ijən dəǧiǧəti tədǧyǧ karde xysusi əhəmijjət heste.

Səhv informasijə

Səhv informasijə həǧiǧəti de myvofiǧ nybyə informasijəje.

Səhv informasijə bilərəkdən və ya bilmədən pevylo kardə be zyne.

Internet ijən sosialə media xəbəjon ve surətədə pevylo kardej imkan doəj səbəbi de səhv informasijən ve surətədə pevylo be zyne.

Əve xəbə hande vaxt mənbə tədǧyǧ karde, informasijə čo mystəǧilə mənbəjon de myǧjosə karde ijən nəšri taryxi dijə karde əhəmijjət heste.

Dezinformasijə

Dezinformasijə — odəmon səhv ro vardej məqsədi de bilərəkdən soxtə və ya təhrif kardə byə informasijə.

Dezinformasijə sijosijə, hərbijə, iǧtisodijə və ya čo məqsədon ro istifodə kardə be zyne.

Dezinformasijədə həǧiǧi informasijə de səhv informasijə qaršiǧ karde, təsviron kontekstiku cy karde və ya tamə soxtə xəbə hozy karde mymkun be.

Soxtə xəbəjon

Soxtə xəbəjon xəbə formədə hozy kardə byə, əmma faktiki əsosi nybyə və ya bilərəkdən aldadıcı informasijəjonin.

Soxtə xəbə kali vaxt həǧiǧi media xəbəri ǧəzinə nišon doə be.

Əvon sijosijə təsir, pul dast bə ko karde, diqqət cəlb karde və ya odəmon səhv ro vardej məqsədi de hozy kardə be zynən.

Soxtə xəbəjonku čəš kardejro informasijə mənbə, müəllif, nəšri taryx ijən xəbəri faktokon čo mənbəjonədə tədǧyǧ karde lozne.

Faktokon yoxlə karde

Faktokon yoxlə karde xəbə və ya iddioədə bə nav doə byə informasijə dəǧiǧəti tədǧyǧ kardej prosese.

Faktokon yoxlə kardejədə ilkinə sənədon, rəsmi məlumoton, statistikə informasijə, foto-video materialon ijən mystəǧilə mənbəjon istifodə kardə be zynən.

Rəǧəmi dovrədə faktokon yoxlə kardej əhəmijjət vej be, čunki səhv informasijə qısa vaxtədə vej odəmon bə nav pevylo be zyne.

Fotožurnalistikə

Fotožurnalistikə hadisəton foto vositə təsvir kardəkə žurnalistikə sahəje.

Xəbəri foto hadisə həxədə informasijə doə ijən xəbəri təsiri vej karde zyne.

Fotožurnalistikədə təsviri məzmuni dəgiš karde, hadisə həxədə səhv təsəvvur bə məjdon vardejro manipulasijə karde pešəkarə etikə de myvofiǧ hesab nıbe.

Birbašə xəbə

Radio, televizijə ijən internet texnologijon hadisəton birbašə nišon doə imkan dojdən.

Birbašə xəbə xysusən vyžnijəton, sijosijə hadisəton, vərzyš hənəkon, təbii fəlakəton ijən jole čəmjəti hadisəton vaxt istifodə kardə bejdə.

Birbašə xəbəri üstünijjət informasijə ve zudi pevylo beje. Əmma hadisə hələ dəvom karde vaxt tamə informasijə məlum nybe zyne. Əve ovəžinə xəbəjonədə səhv və ya natamomə məlumot hest be zyne.

Xəbəjon ijən čəmjət

Xəbəjon čəmjəti žimonədə birneçə əsosə vəzifə bə vyrə rosniyejdən.

Əvon odəmon bə hadisəton həxədə informasijə dojdən, čəmjəti problemlon bə nav vardejdən, fərǧinə nəzəron nišon dojdən ijən dovləti ijən čəmjəti instituton fəolijjəti həxədə məlumot pevylo kardejdən.

Xəbəjon həmən odəmon dynjo həxədə təsəvvuri səpe təsir karde zynən. Media kankə hadisəton vej nišon doə ijən kankə hadisəton kəm nišon doə, čəmjəti diqqəti səpe təsir karde zyne.

Əve xəbə media jole čəmjəti məsulijjət heste.

Xəbə hande ijən tənǧidi təfəkkur

Muosirə informasijə dovrədə xəbə handəkəsi tənǧidi təfəkkur əhəmijjət heste.

Xəbə hande vaxt žygo suolon doə faydəj:

Xəbəri mənbə kiye?
Xəbə kankə nəšr kardə byə?
Müəllif myəjjəne?
İddio ro mənbə heste?
Čo mystəǧilə mənbəjon i informasijə təsdyǧ kardejdən?
Xəbərədə fakt ijən nəzər gyləj-bə-gyləj cy kardə byən?
Sərnomə de mətn məzmun gyləj-bə-gyləj myvofiǧe?

İ suolon səhv və manipulasijə kardə byə informasijə cy kardejədə koməg karde zynən.

Xəbəjoni noə texnologijon

Rəǧəmi texnologijon xəbə hozy kardej ijən pevylo kardej formon dəgiš kardejdən.

Mobilə telefonon vositə foto, video ijən xəbə gyləj hadisə səpe ve zudi pevylo karde bəbe.

Algoritmon sosialə media ijən xəbə platformonədə handəkəsi bə kankə məzmun nišon doə bejədə rol loznən.

Syne intellektən xəbə mediaədə mətn təhlil karde, tərcumə, verilənon tədǧyǧ karde ijən kali sodə xəbəjon avtomatikə hozy kardejro istifodə kardə bejdə.

Ejni zəmonədə syne intellekt de realə foto, sədo ijən videoku cy karde čətin byə soxtə materialon hozy karde mymkun be. Əve informasijə mənbə tədǧyǧ kardej əhəmijjət vej bejdə.

Xəbəjoni növon

Xəbəjon mövzu ijən əhatə dairəjku asılı olaraq fərǧinə qruponədə poə karde bəbe:

məhəlli xəbəjon;
kišvəri xəbəjon;
beynəlxalqə xəbəjon;
sijosijə xəbəjon;
iǧtisodijə xəbəjon;
elmi xəbəjon;
mədənijə xəbəjon;
vərzyš xəbəjon;
texnologijə xəbəjon;
səhijjə xəbəjon;
hava ijən təbii hadisəton həxədə xəbəjon.

Dijə həmən

Xariči dəvardemonon

Vikixəbə — ožə xəbəjon səvon.

Səvonon