Məntyǧ

məntyǧ

class used in Universal Decimal Classification, formal science, branch of philosophy, core branches of philosophy

Žinə sinife cy	scientific study
Cymi hissəje	Rijozijot, Fəlsəfə
Səbəb bejdə bo	logical consequence
Cici umutejdə	logical system, hol, conclusion, validity
Xaštag	logic
Ki məšǧul bedə	logician

‘’‘Məntyǧ’’’ (junan. ‘‘λογική’’) — sərostə təfəkkuri formon, ǧanunon ijən metodon həxədə elme. Məntyǧi tədǧyǧ karde ki, čoko gyləj fikiku bə čo fikiri sərostə nətičə bekarde bəbe, argumenton čoko soxtə bejdən ijən kankə šərtonədə gyləj nətičə ce cəj bə nav doə byə fikirkon dumojəndyəti karde.

Məntyǧ həm fəlsəfə gyləj əsosə sahəje, həmən cəj metodon vej elmonədə istifodə kardə bejdən. Məntyǧi xysusən rijozijot, informatikə, zyvonšynosijə, fəlsəfə ijən elmi tədǧyǧotədə jole rol heste.

Məntyǧi taryxədə Aristoteli rol jole. Əv sistematikə formədə məntyǧi tədǧyǧ kardə ən ovəžinə filosofonədə gyləje. XIX əsrdə Gottlob Frege, George Boole ijən čo alimoni kəron məntyǧi inkişaf kardə byə ijən muosirə formal ijən rijozi məntyǧi əsoson bə məjdon omə.

Məntyǧ hesab bejdə həmə elmon instrument, čunki elmi tədǧyǧotədə hipotezon soxtə karde, argumenton təhlil karde, təsdyǧ ijən təkzib karde ijən bə sərostə nətičə rəsəjədə məntyǧi metodon jole rol lozne.

Məntyǧi məzmun

Məntyǧi əsosə tədǧyǧoti predmet təfəkkuri struktur ijən fikirkon mynosibəte. Məntyǧi yštən bə fikiri konkretə məzmuni ne, bəlkə fikirkon formə ijən əvon mynosibəti tədǧyǧ karde.

Məsələn, agar dy bə nav doə byə fikiri ǧəbul kardə bəbu:

• Həmə odəmon mirə bejdən.
• Sokrat odəme.

əvonku məntyǧi nətičə bekarde bəbe:

• Sokrat mirə bejdə.

İ gyləj sodə nymunə nišon doə ki, məntyǧədə nətičə bə fikirkon strukturiku vəbastəje.

Məntyǧi tədǧyǧotədə ‘’‘təsdyǧ’’’, ‘’‘təkzib’’’, ‘’‘deduksijə’’’, ‘’‘induksijə’’’, ‘’‘analogijə’’’, ‘’‘hipotez’’’, ‘’‘argument’’’, ‘’‘həǧiǧət’’’ ijən ‘’‘nətičə’’’ bənə əsosə famon istifodə kardə bejdən.

Aristotel

Taryx

Antikə dovr

Məntyǧi sistematikə tədǧyǧoti ovəžinə mərhələ Qədim Junanədə bə məjdon omə. Junani filosofon fikirkon, argumenton ijən nətičə bekardej formon tədǧyǧ kardejdən.

Aristotel məntyǧi taryxədə ən jole rol loə alimoni gyləje. Əv sillogizmi nəzərijə inkişaf kardə. Aristoteli əsəronədə təsdyǧon mynosibət, deduktivə nətičə ijən argumenti sərostəti tədǧyǧ kardə byə.

Aristoteli məntyǧi hežo soron Avropa ijən čo regiononi fəlsəfi ijən elmi təfəkkuri əsosonədə gyləj byə.

Antikə dovrədə stoik filosofonən məntyǧi inkişafədə rol loə. Əvon xysusən fikirkon mynosibət ijən mürəkkəbə təsdyǧon tədǧyǧ kardejdən.

Orta əsron

Orta əsronədə məntyǧ bənə fəlsəfə ijən elmi təhsili gyləj əsosə poə umute byə. Aristoteli əsəron tərcumə kardə byən ijən əvon səpe vej šərhon nyvyštə byən.

İslami fəlsəfə ijən elmi mədənijətədə məntyǧi tədǧyǧoti jole əhəmijjət heste. Əl-Farabi, İbn Sina ijən čo alimoni kəron Aristoteli məntyǧi tədǧyǧ ijən inkişaf karde.

Sononə məntyǧi əsəron ərəbiku bə latini zyvon tərcumə kardə byən ijən Avropa universitetonədə məntyǧ fəlsəfi təhsili gyləj əsosə poə bıə.

Noə dovr

XVII–XVIII əsronədə elmi metodon inkişaf de məntyǧi noə məsəlon bə məjdon vardə. Francis Bacon induktivə metodi əhəmijjəti səpe vurǧ kardə. René Descartes elmi fame ijən racionalə təfəkkuri metodon tədǧyǧ kardə.

İ dovrədə məntyǧ həmən elmi metodi ijən fame nəzərijə de sıx mynosibətədə inkişaf kardə.

XIX–XX əsron

XIX əsrədə məntyǧi taryxədə jole dəgišon bə məjdon omən. Ənənəvi məntyǧiku cy rijozi ijən simvolikə metodon inkişaf karde.

George Boole məntyǧi əməlijoton rijozi formədə ifadə karde. Cəj kəron sononə həm rijozi məntyǧi, həmən kompyuter texnologijon inkişafədə jole rol loə.

Gottlob Frege muosirə məntyǧi əsoson soxtə alimoni gyləj hesab bejdə. Əv formal zyvon ijən predikaton məntyǧi inkişaf karde.

XX əsrədə Bertrand Russell, Alfred North Whitehead, David Hilbert, Kurt Gödel ijən čo alimoni kəron məntyǧi, rijozijoti əsoson ijən formal sistemon səpe tədǧyǧoton dəvom doə.

Ənənəvi məntyǧ

Ənənəvi məntyǧ əsosən Aristoteli kəron səpe soxtə byə. Cəj əsosə predmetonədə gyləj sillogizme.

Sillogizm dy və ya vej təsdyǧiku gyləj noə nətičə bekardej forməje. Ənənəvi məntyǧədə famon, təsdyǧon, təsnifot ijən nətičə bekardej ǧanunon tədǧyǧ kardə bejdən.

Ənənəvi məntyǧ hežo əsron elmi ijən fəlsəfi təfəkkurədə əsosə instrumentoni gyləj byə.

Formal məntyǧ

‘’’Formal məntyǧ’’’ argumenti konkretə məzmuniku vej cəj struktur tədǧyǧ karde. Formal məntyǧədə fikirkon mynosibət simvolon ijən myəjjən ǧanunon vositə ifadə kardə bejdə.

Formal sistemonədə myəjjən kardə bejdən:

• istifodə kardə byə simvolon;
• formon soxtə kardej ǧanunon;
• bə nav doə byə əsosə təsdyǧon;
• nətičə bekardej ǧanunon.

Formal məntyǧi məqsəd argumenti sərostəti dəǧiǧə formədə tədǧyǧ kardeje.

Rijozi məntyǧ

‘’’Rijozi məntyǧ’’’ məntyǧi məsəlon rijozi metodon ijən simvolon vositə tədǧyǧ kardəkə sahəje. Əv XIX əsriku jole surətədə inkişaf karde.

Rijozi məntyǧədə formal sistemon, aksiomon, teoremon, isboton ijən nətičə bekardej ǧanunon tədǧyǧ kardə bejdən.

Rijozi məntyǧ həm rijozijoti əsoson, həmən informatikə ijən kompyuter elmon inkişafədə jole rol heste.

Təsdyǧon məntyǧ

Təsdyǧon məntyǧədə sodə təsdyǧon ijən əvonku soxtə byə mürəkkəbə təsdyǧon tədǧyǧ kardə bejdən.

Mürəkkəbə təsdyǧon soxtə kardejədə «ijən», «ya», «agar … əve …», «ne» bənə məntyǧi vositon istifodə kardə bejdən.

Təsdyǧon məntyǧ imkan doə ki, mürəkkəbə argumenton formal formədə təhlil kardə bybun.

Predikaton məntyǧ

Predikaton məntyǧ təsdyǧon məntyǧiku vej imkonon doə. Əjo təkcə tamə təsdyǧon ne, həmən predmeton, əvoni xysusijəton ijən mynosibəton tədǧyǧ kardə bejdən.

Predikaton məntyǧədə «həmə», «kali», «gyləj» bənə miǧdori famon formalə formədə ifadə karde bəbe.

İ məntyǧi forma muosirə rijozijot, informatikə ijən fəlsəfədə jole əhəmijjət heste.

Deduksijə

‘’’Deduksijə’’’ — bə nav doə byə fikirkonku məntyǧi vočibə nətičə bekardej metode.

Agar deduktivə argumenti bə nav doə byə fikirkon həǧiǧi bybun ijən argumenti formə sərost bəbu, əve cəj nətičən həǧiǧi be vočibe.

Deduksijə xysusən rijozijot ijən formal elmonədə jole rol lozne.

Induksijə

‘’‘Induksijə’’’ — konkretə myšohidon ijən faktokonku umumi nətičə bekardej metode.

Deduksijəku fərǧədə induktivə nətičə həmišə vočibə həǧiǧət ni. Əv ehtimoli nətičə doə.

Induktivə metod təbii elmonədə, təčrubə səpe soxtə byə tədǧyǧotonədə ijən statistikə təhlilədə vej istifodə kardə bejdə.

Analogijə

‘’’Analogijə’’’ — dy və ya vej predmet ijən hadisə arədə oxšə xysusijəton səpe soxtə byə nətičə bekardej metode.

Analogijə elmi hipotezon soxtə kardejədə ijən gündəlikə təfəkkurədə vej istifodə kardə bejdə. Əmma analogijə de yštən tamə isbot hesab nıbe.

Argument

‘’’Argument’’’ — gyləj təsdyǧi təsdyǧ və ya təkzib kardej məqsədi de bə nav doə byə fikirkon ijən əvonku bekardə byə nətičə sisteme.

Argumentədə əsosən dy poə heste:

• bə nav doə byə fikirkon;
• nətičə.

Məntyǧi təhlili məqsəd myəjjən kardeje ki, nətičə bə nav doə byə fikirkonku sərostə formədə bə dast ome ya ne.

Həǧiǧət ijən sərostəti

Məntyǧədə ‘’‘həǧiǧət’’’ ijən ‘’‘argumenti sərostəti’’’ ejni famon nin.

Gyləj təsdyǧ həǧiǧi və ya səhv be zyne. Əmma argumenti məntyǧi sərostəti cəj forməku vəbastəje.

Žygo, məntyǧ təkcə «i təsdyǧ həǧiǧije ya ne?» suoli ne, həmən «i nətičə bə nav doə byə fikirkonku sərostə formədə bekardə byə ya ne?» suoli tədǧyǧ karde.

Məntyǧi ǧanunon

Ənənəvi məntyǧədə kali əsosə ǧanunon cy kardə bejdən. Əvon təfəkkuri sərostəti təmin kardejədə əhəmijjət hestin.

Əsosə məntyǧi ǧanunonədə:

• eynijjəti ǧanun;
• ziddiəti ǧanun;
• üçünci istisno kardej ǧanun;
• kafi əsosi ǧanun.

İ ǧanunon klassikə məntyǧi əsosə prinsiplonədə hesab bejdən.

Məntyǧi səhvon

Argumentədə məntyǧi ǧanunon pozə karde mymkun be ki, nətičə səhv və ya əsossyz bəbu. Žygo səhvon ‘’‘məntyǧi səhvon’’’ hesab bejdən.

Kali məntyǧi səhvon argumenti forməku bə məjdon omejdən, kali səhvon isə zyvoni qeyri-dəǧiǧ istifodə, emosijə və ya mövzu dəgiš kardej vositə bə məjdon omejdən.

Məntyǧi səhvon tədǧyǧ kardej argumenton təhlilədə ijən tənǧidi təfəkkurədə jole əhəmijjət heste.

Məntyǧ ijən fəlsəfə

Taryxən məntyǧ fəlsəfə gyləj tərkibi poə ǧəzinə inkişaf kardə. Fəlsəfədə məntyǧ fame, həǧiǧət, isbot, argument ijən təfəkkuri struktur de sıx mynosibətədə tədǧyǧ kardə bejdə.

Halijədə məntyǧ mystəǧilə elmi sahə hesab bejdə, əmma əv fəlsəfə de hələjən sıx mynosibət heste.

Məntyǧ ijən rijozijot

Məntyǧ ijən rijozijot arədə sıx mynosibət heste. Rijozi isboton məntyǧi nətičə bekardej ǧanunon səpe soxtə bejdən.

XIX ijən XX əsronədə alimoni kəron nišon doə ki, rijozi nəzərijon formal məntyǧi sistemon vositə ifadə karde bəbe.

İ tədǧyǧoton nətičədə rijozi məntyǧ, çoxluǧon nəzərijə ijən rijozijoti əsoson bənə mystəǧilə sahon inkişaf kardə byən.

Məntyǧ ijən informatikə

Məntyǧ muosirə informatikə ijən kompyuter texnologijonədə əsosə rol lozne.

Kompyuter proqramon ijən rəǧəmi sistemon formal ǧanunon səpe kor kardejdən. George Boolei məntyǧi sistemon rəǧəmi elektronikə ijən kompyuter texnikədə əsosə əhəmijjət peydo kardə.

Məntyǧi metodon istifodə kardə bejdən:

• proqramon soxtə kardejədə;
• algoritmon tədǧyǧədə;
• verilənon bazonədə;
• avtomatikə isbot sistemonədə;
• syne intellekt sistemonədə.

Məntyǧ ijən zyvon

Təbii zyvon ijən məntyǧ arədə sıx mynosibət heste. Odəmon yštə fikirkon əsosən zyvon vositə ifadə kardejdən. Əmma təbii zyvonədə gyləj syxan və ya cümlə kali mənon heste be zyne.

Formal məntyǧi zyvonon i qeyri-dəǧiǧəti kəm kardej məqsədi de soxtə byən. Formal zyvonədə har gyləj simvoli ijən formi myəjjən kardə byə mənə ijən vəzifə heste.

Məntyǧ ijən elmi metod

Elmi tədǧyǧot məntyǧi təfəkkur de sıx vəbastəje. Alim tədǧyǧoti ovəžinədə suol bə məjdon varde, hipotez soxtə karde, faktokon ijən təčrubon tədǧyǧ karde ijən sononə nətičə bekarde.

Məntyǧ imkan doə ki, tədǧyǧotədə istifadə kardə byə argumenton, hipotezon ijən nətičon sərostəti təhlil kardə bəbu.

Əmma elmi fame təkcə məntyǧiku iborət ni. Myšohidə, təčrubə, intuisijə, statistikə metodon ijən čo instrumentonən elmi tədǧyǧotədə rol loznən.

Məntyǧi növon

Məntyǧi inkişaf de vej noə sahon bə məjdon omən. Əvonədə:

• ənənəvi məntyǧ;
• formal məntyǧ;
• rijozi məntyǧ;
• simvolik məntyǧ;
• təsdyǧon məntyǧ;
• predikaton məntyǧ;
• modal məntyǧ;
• çoxqiyməti məntyǧ;
• qeyri-klassikə məntyǧ.

Har gyləj sahə təfəkkuri ijən formal sistemon myəjjənə xysusijəton tədǧyǧ karde.

Məntyǧi əhəmijjət

Məntyǧ təkcə fəlsəfə və rijozijotədə ne, gündəlikə həyotədə həmən əhəmijjət heste. Sərostə argument karde, səhv nətičon cy karde, informasijə təhlil karde ijən qəror ǧəbul kardejədə məntyǧi təfəkkur jole rol lozne.

Məntyǧi fame odəmi imkan doə ki, bə nav doə byə informasijə tənǧidi formədə tədǧyǧ karde, argumenti zəif ijən ǧəvi poon cy karde ijən yštə nətičon əsoslandır karde.

Bə čo elmon cəj mynosibət

Taryxən məntyǧ umutə byə ce fəlsəfə gyləj tərkibi poə ǧəzinə. Halijədə əv ǧəbul kardə bejdə bənə gyləj mystəǧilə elmi. Həmcinin simvolik ijən rijozi məntyǧ umutejdən həmən bənə rijozijoti ijən informatikə gyləj tərkibə poə ǧəzinə.

Məntyǧi metodon fəlsəfə, rijozijot, informatikə, zyvonšynosijə, hüquq ijən čo elmonədə istifodə kardə bejdən.

Məntyǧi elmi əsosə famon

• Abstraksijə
• Analogijə
• Antinomijə
• Argument
• Cy zynəj čuron
• Hipotez
• Deduksijə
• Induksijə
• Təsdyǧ
• Məntyǧi ǧanunon
• Həǧiǧət
• Təsnifot
• Myšohidə
• Elmi eksperiment
• Umumikarde
• Myəjjənkarde
• Təkzib
• Paradoks
• Paralogijə
• Fam
• Əlomət
• Semantikə
• Sofizm
• Sofistikə
• Fame usulon
• Fərzijə
• Taftalogijə
• Nəzərijə
• Nətičə
• Fakt
• Formal zyvon
• Formalizm