Tolyšon ensiklopedə šair

Сe Vikipediá
Bə navigasijə dəvarde Bə nəve dəvarde

Urusi tənqidəvon V.Belinski nıvıštedə ki, A.S.Puškini "Yevqeni Oneqin” mənzumə roman çe urusi jimoni ensiklopediyəy. Nıko kıvoləti, har kəs çe šair Əbdulrza bədiə əsəron bahando, çə yolə odəmi vəzminə sıxan bəçe yod bome, dırıst bovə bəkarde ki, Əbdulrza müəllim, həqiqətən, çe Tolıši ensiklopedə šairebən! Ə.Əhmədovi poeziyədə çəmə diyori təbiət, fauna, flora, məišət, tolıšə jimon hartərəfə de məhorəti bə ğələm sə bıə. Tolıšon ğədimə tarixə vıron, xəlqi dastkoəti, pišə-sənəton de bədiə vasiton bə nəzm kəšə bıə.

Bovə bıkənən, Ə.Əhmədovi nıvıštə šeiron, yoləhəcminə poemon hay qıleyni Tolıšə məholi i poəku qəp jedə.

Šairi tarıxəvon, etnoqrafbey bəçe bədiə ofemoni musbətə təsiriš bıə ki, əv ištə əsəronədə bə tolıši jimoni təsviri qešə vırə doydə. Məsələn, "Vılə çanqə” sıftənə šeirədə ("Mustəzad”ədə) šair çe tolišon çand navnəniə pišə-sənətiku sıxan okardedə. "Ivrə çəmə dədə yurde – Tolıše” etnoqrafikə poema təmom bə ın mevzu həsr kardedə:

1) qələvonəti // moləvonəti, 2) qovonəti// hovosəti// çoəvonəti:

Kəfšəno tutək jəkəsi əznin qələvone, ya hiədə qovone… ("Vılə çanqə”, səh.6) yaxud co šeirədə:

Hovoskə boštəno ləmə əjəni, Hovosədə bə mion ğəmə dəjəni... ( "Šəvnıšt”, 07.2006)

3) vəyəvandəti; dəfjənəti, həvojənəti:

Hıstebən çokə raxson, veyə mahneon, tukə vəyə mahneon...

Vəyondə kinon dəf əjənin... Əvotin: çı çokə raxsə həvone (...s. 6) yaxud co šeirədə:

Vəyə əbi de mahne, de tirinqə, De dəp je, de kinon dastkə šilinqə... ( "Ivrə çəmə dədə yurde—Tolıše”, "Š”, 07.2006)

4) Tomonboftəti:

Tomon boftə vəyu dastko əjəni ... ( iyan əyo)

5) derziəti. 6) osyovonəti:

Osyo çəxisə ov eəmi de novi, Çe ruədə oəkırnin bə osyo ovi... yaxud:

Šartuki dinqədə kuye çəm hestbe, Çəy bırzədə patə polo təm hestbe...

7) Kılvəvonəti :

Tolıši ko-pišəbe kılvə qəte, Xəyiš vində, ki çəvədə qətəše...

8) mešvonəti (kandımuz oğəte), 9) lovonəti // kijəvonəti :

Qandım kaštə bəpešt əkəyn lovoni, Çəyo ə hi aspardin bə qovoni...

10) ašpešəti:

Ašə xorəkisə si- pioz ancənin, Təmin əbi qešnı- šivit bancənin...

11) višəvonəti// təvəvonəti:

Kinon bə band əšin bo çilə varde...

12) moyəvonəti :

Kulmə, moy əqətin de dumjən kəše...

13) neçiəvonəti// tifanqəvonəti. 14) dulusəti// səynəvonəti; 15) devenəti:

Merdon əšin məzədə darz dəbastin...

16) boğ-bustonəti:

Šumə vırə əpəlin konə- konə, Bo zomsoni, bo xavzə, bo kuə donə... Hardə kırçə, zomsoni kuz-kuz əbi...

17) kaštemonəti:

Tuki vaxti kosib hiši peəğandi... Bo šekeli sıftə donə ərumnin...

18) pəsəvonəti//qələvonəti, 19) pašma ovojqoniəti:

Çıniə pašmə yəndı səpe eəçınin, Bino əkəyn dəy lefi, lefçə dəje... Əvıjqınin pašmə de yoli – ruki, Əçey toği ərıštin de ço –duki...

20) ərəkəšeəti, 21) dərqəzjənəti, 22) ərəbəvonəti, 23) aspavonəti, 24) moldoəti // həyvondoəti:

Ha kəsi kəybəsə əbi mol – mələ, Qo, qomuš, zandəqo, asp, pəsə qələ...

Ə. Əhmədov ištə šeironədə Tolıšədə beməyon nomi de fəxri qətedə, de məhəbbəti çəvonku bəhs kardedə:

1) do – çuon nom: umbur, uləs, vən, qenləš, bəlel, kıv, vızım, rəzo, nil,

Tovostonədə əvəyn ištə ezımi, Bəlel, uləs, umbur, qenləš, vızımi... ( "Š”, 07.2006 )

2) Ləlqılə doon nom: hulu // hullə, hındəmo, ser, viz, inci, əyu, huštuli, əno, ambu, rəz // anqə rəz, limo, ciyoqılə, hındıl, vəjələ,

Tolıšədə de bolo-puri zəminədə veyə beməyon dinyo hiç vırədə ni. Çəvon veyni həzo dardi dəmonin. Šair çəvon nom-nıšoni ištə šeironədə de məhorəti oko doydə, de ešqi-həvəsi vətəni ji – peyə neməton bə zıvon vardedə:

3) tərəvəzə nomon: kavuə, rəyfon, nənof, šivit, qešnı, si, piyoz, marzə, punə, siyoğ, ğəzəğe,həlimdur, kosni,

Çı nəxoši dəmon nənof, marzədəy.

4) boğ-bustoni neməton: kırçə , xavzə, zomsoni, ku, qamək, 5) taxılon : šartuk // bırz, qandım, məkə, noxut, məyju, laqə, arzın:

Hamsuə əši çe hamsuə kəy bə šəvnıšt, Qəvçərəz duz əkəyn: bıštə, noxut, pıšt...

6) pušemonon, boftəyon: leğ, dəlo, pizə, siyosə, leğərıštən, cebend, vıš...

Tolıšon kosib bıən, deštə zəhməti, de ko dastkoəti jiyan, bə dešmeni qıyošon qordoniyani. Ə. Əhmədov tolıšə ko aləton nomi kəšeku, bəvon tarif doyku si bedəni, çəvonədə çı yodo bešəyonən bə yod vardedə.

7) bə xəməni aid bıə nomon: hiyə // hiə, bılanq, šonə // šənə, dovlə, vəlokə, vəl, bırqezı, duk, doxlə, qo-duš, lokə, lokəku:

Kali kəson taxıl əkuen de vəli, Vəl əqordnin de zandəqo, de kəli.

8) ko –kosibə diləqon: bor, borəqəv, bordum, pəl, pələqəv, pələdum, boretırın, borətıkə, pojə, pojətık, təvə, dəyqıs, dərqəz, kırtəğə, sırd//šındı, tišə, ərə, ləvo, vıšol (vıši hırdəkə diləq):

Kosibi dast bor, pəl, ərə, təvədəy…

9) bə patemoni aid bıə hardənə çiyon: šıt, cır, kasp, mos, pəni, loku// luku, nun, fəti, kukə, zerən, ordə, həmi// həmi potə//həmijəy, polo ( dizə polo, pešə polo, mıvə polo...), aš ( duynə aš, šıtinə aš, boxlə aš, sipiə aš...), soklə bızbaš, bıštə kəbob, bıštə, pıšt, kuku// moğnəkuku, boə // hındəmoə boə, anqivin // šon // xomə šon:

Bə surfə aš əvoy, loku, nun, fəti... (Š”, 06.2006)

Tolıši har vırə boğe, bustone, Ləl-qılonıš, jıbızın, xomə šone...

10) bə məišəti aid bıə nomon: çipoğ, dom, səfə, bul, dumjən, səl, biz, poloparzın, popelınqə, pandəmu, qulmex, hanə, tənu , kırıj, çekərə, darzən // luti ( naxšeğand), šoti (šotəkə), zırno // zırnolulə, dəf, šıp, šıppu, šımši, ğəmə, qivə:

Buruz bardən de qivə,.. Əçəy šımši bə qəv, bə hu bıredə...

11) Səynəyon (ğabon) nom : mənğəl, polokırçəkə, duə, mavlə, bərni, hımbə, keçə, nimçə, çamçə, sokrə, piolə,

Ə. Əhmədovi poeziyədə kijə - kəvulon, pərəndon nomi yolə vırəš histe:

12) kəfšəni pərəndon: kujkaq, kəvələ, šor, mıv, bılbıl, kafte, kuməyjə, kuəzinq, lo, qopisə, ləkkoə, dokuə, səsinə, kəjələ, put, loškor, ğəce// qəcı, višəçuk,

Mıv əqətin hejo de domi, səli... Veyə dešmen emə iyo de canqi, Rəsən bə Tolıši de putə çanqi... ("Š” 06.2006)

13) so – bə kijon : kaq, suk, verə, soklə, bili, bət:

Tolıši fauna (həyvonətə aləmi) curəbəcurə nevon Ə.Əhmədovi šeironədə vırəbəvırə nomə qətə bedə, de maraği tarif kardə bedə:

14) moyə kuləyon: moy, kulmə, sol (siyosol, sipsol) çəyə- kulə, ğızlələ, naminə): 15) kəfšəni həyvonon: šir, pələnq, neçi, rivos, əšivo, deləvuzez, šəğol, rıvos, cırısk , ruyəjılə, həvuš, hırs, xuq // vaza xuq, kubız; 16) so –bə həyvonon: pəs, və, bız, hə, kıtə, potə, kırə, asp, sıpə, kutlə, kıtı, qo, quq, qevı, kələ, qomuš, kəl, kəlçə...

Qonə bo de kələ ərbə əkırnin... Imon həmmə çı Tolıši adətonin

Šairi šeironədə bə sətanə çiyon, olətə nomonən ve rast omedəmon:

17) sətanon: kolo, pəlu, šol, ğıj // ğıjə kolo, çoxo // siyo çoxo, šəlbend, šım, poftə, quəve, lef, lefçə:

Tolıši coğrafiə vırə diməy səpe Ə.Əhmədovi šeironədə bənə xali- xaliçə deštə ranq - risiniəti bə çəš çiedə: məkonə nomon vırəbəvırə nušu doydə:

18) bılındə vıron: band, də, višə, kıçol, bırkandul, dašt, pard; 19) ovə vıron: honi, ru, cu, se (l), mırdov, qolə, çolə, qol, tul, lehmə, silə... 20) kaštemonə vıron: tuk, hi, məzə, xəmənco; boğ, buston... 21) somiə vıron: qoçə, pəsə qələ, kə, kumə, təvilə, ləmə, ləm, osnəğə, osyo... 22) məskənon: Tolıš, Lankon, Lik, Masallu, Ostoro, Mədo, Moğon, Hirkon, Zuən, Hasullu...

Ə.Əhmədovi šeironədə tolıšon jimon, xəlqi məišət, Toliši coğrafiya diməkut, ji-peyə sərvəton de həvəsi tərənnum bedə. Əmə bə çəvon kali qılon išarəmon karde. Mevzu həxədə qešə otırne - umute omə nəsli koye. (ALLAHVERDİ BAYRAMİ)