Ǧyzlyvo

human settlement
Kišvər	Azərbojčon
Inziboti-ərozijə vohid	Masalu rəjon
Čoǧrafi koordinaton	38°57′48″N 48°40′33″E

Ǧyzlyvo — Azərbojčon Respublikə Masalu rəjonədə dije. Di Tolyšistoni tarixi-čoǧrafi ərozijədə, Tolyšə bandon ijən Kaspi dyjo mijono vyrəbəvyrə bejdə. Ǧyzyvo Masalu šəhəriku təxminən 5–8 km nyso tərəfədə vyrəbəvyrə bejdə.

Ǧyzlyvo ejni nomi bıə inzibati ərozi dairə tərkibədə bejdə. Ym inzibati ərozi dairə Ǧyzlyvo ijən Dəlləkoba dioniku iborəte.

Ǧyzlyvo ərozi təxminən 523 hektare. Di Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro tono vyrəbəvyrə bejdə. Ym ro di ərozi dı hissə bo karde: Şərg hissə əsasən ovəlyǧ ijən alcag ərozijoniku, Qərb hissə isə nisbətən hundur ijən təpəli ərozijoniku iborəte.

Nom

Di rəsmi azərbojčoni nom Qızılavar-e. Əmmo yerli Tolyšon di Ǧyzlyvo votedən. Tarixi ijən elmi ədəbiyyatədə di nom Qızılavar, Gızılovo, Qızılabad ijən čo formonədə rast omedə.

«Ǧyzlyvo» toponimi etimologijə həxədə čand fərzijə heste.

Gylə fərzijə gorə, toponim «ǧyzyl» ijən «var» komponentoniku soxtə byə. «Var» Iron mənšəli komponent hesob kardə bejdə ijən «vyrə», «məhol» mənodə izoh kardə bejdə. Ym izoh əsosədə «Ǧyzylavar» nom «ǧyzylə vyrə» ya «syə vyrə» mənodə dərk kardə bejdə.

Byminə Tolyšə forma — Ǧyzlyvo — toponimi čo čur izoh kardey imkan doedə. Tolyšə zyvonədə vo «kulək» mənodə bejdə. Xalg etimologijə gorə, «ǧyzyl» ym nomədə «gam» ja «hyšk» mənodə istifadə bıə ijən Ǧyzlyvo «isti kulək byə vyrə» mənodə izoh kardə bejdə.

Bašga izohədə «gızıl» sozi ərozi torpagi gırmızı-gızılı rəng bəpejro istifadə bıə votə bejdə. Bəči gornə toponim «gızıl rənginə torpag byə vyrə» mənodə həm izoh kardə bıə.

Bəzi tarixi mənbonədə di Ǧyzylabad nomədə həm geyd kardə bıə.

Čoǧrafijə

Ǧyzlyvo Masalu rəjoni čənubi hissə, Tolyšə bandon ijən Xəzər dıyo arədə byə ovəlyǧ-təpəli ərozijədə vyrəbəvyrə bejdə.

Di ərozi təxminən 523 hektare. Masalu rəjon mərəngiku məsafə muxtəlif mənbonədə 5–8 km votə bejdə.

Ǧyzlyvo bə Qərb tərəf Kolatan ijən Bala Kolatan, bə Şərg tərəf Çaygırag, bə Şimal tərəf Dəlləkoba ijən Pircana, bə Cənub tərəf isə Ašurlu ijən Bədəlan dion bə sərhəde.

Masalu–Boradigah–Lankon ro Ǧyzlyvo ərozi səpe rətedə ijən di təxminən dı hissə bo karde. Di Şərg hissə yerli nomədə məzrə votə bejdə. Ym ərozi əsasən alcag ijən ovəlyǧe. Qərb hissə isə yerli nomədə bandaro («band ro») votə bejdə. Ym hissə nisbətən hundur ijən təpəline.

Di čənubi ərozi tono Kolatan cay rətedə.

Təbiət ijən həvo

Ǧyzlyvo Lankon ovəlyǧi Şimal hissə tono vyrəbəvyrə bejdə. Ərozi təbii šəroit səpe Xəzər dıyo ijən Tolyšə bandon təsir kardə.

Di ijən əci ətrafədə ovəlyǧ, təpəli ərozijon, əkin zəmijon ijən cay dərəsi hestin. Ərozi həvo əkincilik ijən bašga təsərrufat sahəon ro əlverišline.

Tovyston isti, zymyston isə nisbətən mulojim bejdə. Yaǧıš migdor Tolyšə bandon tərəf bə vej bej meyl karde.

Tarix

Ǧədim dovr

Ǧyzlyvo ərozijədə tapə byə arxeoloži abidəon ym vyrədə odəmoni gədim dovroniku žiyey nišon doedən.

Di ərozijədə Ǧyzlyvo kurganon nomədə dı kurgan heste. Ym kurganon Tunč dovriku mandə arxeoloži abidəon hesob bejdən. Əvon Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti tərəfiku kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi gorunə bejdən.

Ym arxeoloži abidəon Ǧyzlyvo ijən ətraf ərozijonədə məskunlašmə tarixi ən azı Tunč dovrədə bej nišon doedən.

Di gəbriston tono byə Qocabəy təpə həm kurgan tipli gədim abidə kimi tanınedə.

Mijonə əsron ijən oxonə dovr

Ǧyzlyvo vyrəbəvyrə byə ərozi tarixi dovronədə čənubi Xəzər sahili ijən Tolyšə ərozi siyasi-mədəni tarixi tərkib bıə.

Orta əsron ijən erkən təzə dovrədə Masalu ərozi muxtəlif dovləton tərkibədə bıə. XVI–XVIII əsronədə ərozi Səfəvijon dovləti tərkibədə bıə.

XVIII əsrədə Masalu ijən Ǧyzlyvo ətraf ərozijon Tolyšə xanlıg tərkibədə bıən.

Rusijə imperijə dovr

XIX əsrədə Tolyšə xanlıgi Rusiya imperijə tərkibədə daxil bejku bəpeš Ǧyzlyvo Lankon gəza tərkibədə bıə.

1859–1864-minə soron statistik məlumoton əsosədə Ǧyzlyvojədə 91 xonə bıə ijən diədə 605 odəm žijə. Əvoniku 333 nəfər mərd ijən 272 nəfər žen bıə.

Dovri rəsmi Rusiya statistik sənədonədə di əholi šiə musəlmon kimi geyd kardə bıə. Di dovlət xəzinə məxsus məskun vyrə kimi geyd kardə bıə ijən ərozijədə məcithəm bıə.

XX əsr

XX əsri əvvəlloniku Ǧyzlyvo Masalu ərozi muhum dionədə gyləj bıə.

Sovet hakimijəti dovrədə əkincilik ijən heyvandarlıg kollektivləšdirə bıə, təhsil ijən ičtimai infrastruktur inkišaf kardə bıə.

1930-minə sorədə diədə ilk məktəb bınə soxtə bıə. Əvvəlinə məktəb se otagiku iborət bıə, bəpeš əci bina šeš otagə kardə bıə. Yerli məlumoton əsosədə məktəbi soxteədə di sakini Soltan Axundovi rol bıə.

1956-minə sorədə məktəb təzə bina kocə kardə bıə.

Dyminə Dynjo čang

1941–1945-minə soron Dyminə Dynjo čang dovrədə Ǧyzlyvo sakinoniku gylə gism Sovet İttifogi hərbi guvvəon tərkibədə čəbhə še.

Diədə 1941–1945-minə soron muharibədə həlok bıə sakinon xatirə abidə soxtə bıə.

Ənəšykyrəti dovrə

1991-minə sorədə Azərbojčon mustəgillik bərpo kardeyku bəpeš Ǧyzlyvo Azərbojčon Respublikə Masalu rəjon tərkibədə mande.

Di sakinon həmən ki Ǧarabaǧ muharibəonədə ištirak kardən.

Əholi

Ǧyzlyvo əholi XIX–XX əsronədə xeyli vej bıə.

Sor	Əholi
1859–1864	605
1933	768
1977	1 787
1999	2 364
2009	2 382

1859–1864-minə soronədə diədə 91 xonədə 605 odəm žijə. 1933-minə sorədə əholi 768 nəfər bıə. 1977-minə sorədə ym rəgəm 1 787 nəfər, 1999-minə sorədə 2 364 nəfər ijən 2009-minə sorədə 2 382 nəfər bıə.

Sonə yerli məlumotonədə di əholi təxminən 2 500 nəfər votə bejdə.

Ǧyzlyvo ijən Dəlləkoba dioniku iborət Ǧyzlyvo İnzibati Ərozi Dairə əholi 1 janvar 2021-minə sorədə 4 164 nəfər bıə. Əvoniku 2 167 nəfər mərd ijən 1 997 nəfər žen bıə.

Ǧyzlyvo Tolyšon ənənəvi žijə məskun vyrəonədə gyləje. Yerli əholi arədə Tolyšə zyvon istifadə kardə bejdə.

Iǧtisodijət

Ǧyzlyvo igtisodijə tarixən əkincilik ijən heyvandarlıgiku asılı bıə. Əholi əsas məšǧulijət sahəon heyvandarlıg, taxılcılıg, əkincilik ijən tijarəte.

Ərozi həvo ijən torpag šəroit muxtəlif təsərrufat məhsulon yetiškardey ro əlverišline.

Masalu šəhəri tono bej ijən diiku muhum avtomobil ro rətey Ǧyzlyvo əholi ro Masalu ijən ətraf məskun vyrəonədə tijarət ijən xidmət sahəonədə išləmey imkan doedə.

Təhsil

Ǧyzlyvojədə məktəb təhsili XX əsri əvvəlloniku inkišaf karde.

Diədə ilk məktəb bina 1930-minə sorədə soxtə bıə. Əvvəlinə bina se otagə bıə, bəpeš əci otagon šešə rosniyə bıən.

1956-minə soriku məktəb bašga bina fəaliyyət karde.

Di orta məktəb Qarabaǧ muharibədə həlok bıə di sakini Əfgan Mirzəjevi nomədə bejdə.

Din

Ǧyzlyvo əholi tarixən šiə İslam ənənə bəpejro bıə.

XIX əsri statistik məlumotonədə diədə məcitbej geyd kardə bıə.

Di Tojba məholədə byə məcitXIX əsrə aid tarixi dini abidə hesob bejdə. Məsčid sonə dovrədə təmir kardə bıə.

Ǧyzlyvojədə Pejsə məcit həm fəaliyyət karde.

Di ərozijədə Pir Sejid očag nomədə zijorət vyrə heste. Ym vyrə Azərbojčoni rəsmi mədəni irs siyahıədə kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži bənə abidə ǧejd kardə byə.

Tarixi ijən mədəni abidon

Ǧyzlyvo ərozijədə čand tarixi ijən arxeoloži abidə heste:

Ǧyzlyvo kurganon — dı kurgan, Tunč dovrə aid kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə.
Qocabəy təpə — di gəbriston ərozijədə byə kurgan.
Toyba məholə məcit— XIX əsrə aid dini-tarixi abidə.
Pir Seyid očag — kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə.
1941–1945 muharibə xatirə abidə — muharibədə həlok bıə di sakinon xatirə bınə kardə abidə.

Ǧyzlyvo kurganon rəsmi dovlət geydiyyatədə AJA001627 sistem kodi bə geyd kardə bıən.

Nominə odəmon

Əfgan Mirzəjev

Əfgan Tərlan oǧli Mirzəjev (1973–1993) — Ǧyzlyvojədə bə dunjo omə hərbije. 1991-minə sorədə ordu xidmət dəvət kardə bıə. Qarabaǧ muharibə dovrədə Aǧdam ərozijədə byə doyšonədə ištirak kardə.

Əfgan Mirzəjev 18 iyul 1993-minə sorədə Aǧdam rəjoni Qasımlı di uǧrədə byə doyšədə həlok bıə. Ǧyzlyvo gəbristonədə dəfn kardə bıə. Di məktəb əci nomədə bejdə.

Əlovsət Axundov

Əlovsət Axundov — Ǧyzlyvo diiku ali təhsil səpe byə əvvəlinə odəmonədə gyləj kimi geyd kardə bejdə. 1920-minə soron əvvəllonədə Leningradədə igtisadi ali təhsil səpe bıə.

Məholon

Ǧyzlyvo ənənəvi olarag čand məholə bo bejdə. Yerli məholə nomon di sosial ijən tarixi čoǧrafijə hissə hestin.

Di məlum məholonədə Toyba heste. Toyba məholədə XIX əsrə aid məcitvyrəbəvyrə bejdə.

Di Şərg ovəlyǧ hissə məzrə, Qərb tərəf byə təpəli hissə isə bandaro nomədə tanınedə.

Ro ijən nəgliyyat

Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro Ǧyzlyvo ərozi səpe rətedə. Ym ro di dı hissə bo karde.

Di Masalu šəhəri tono bej bəpejro əci sakinon ro rəjon mərəng bə nəgliyyat əlcatanije.

Ǧyzlyvo ətrafədə Bədəlan, Kolatan, Bala Kolatan, Dəlləkoba, Pircana, Ašurlu ijən Çaygırag dion vyrəbəvyrə bejdən.

Hənijən dijə bykə

Dıšonə bandon

Masalu Rəjon İčra Hakimijəti
Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti

Səvonon

Kategoriya:Masalu rəjoni dion Kategoriya:Azərbojčoni dion Kategoriya:Tolyš