Intibohi Dovr
Intibohi Dovr ja Renesans (fr. Renaissance, ital. Rinascimento — «Tožə bə dynjo ome, bərpo be») — cy Avropə fərhəngi taryxədə, cy mijonə sasor u nujə dovri fərhəngi mijonədə gylə mərhələ byə Həšinyštə de Dylə Avropə XIV əsri syftədə XVI əsri oxoj əhotə kardejdə. Intiboh syxani cy italjənon humaniston nyvyštəšone (Čorčio Vazari). Bəj ysətnə məno XIX əsri fransyz taryxəkə Žul Mišle doəše. Adam Mets ǧejd kardəš be bəpe cy Avropə Intibohi Dovr syxan de Mysylmonon Intibohi Dovri syxani i vyrədə bynyvyšton.
Xysusijəton
[sərost bykə | kodi sərost karde]Cy Intiboh Dovri ovaxtə čəhət cy fərhəngi nujə dynjo məhnə səj odəmi bə nav dənoje. Bə antik mədənijjəti həvs ve bedə žogo byzyn əcəj «Tožə bə dynjo ome») bedə. Hežo yvrəjku — «Perəse» termin ofajə bedə. Tikəjən sərost – ijən bə dynjo omə junan de Romə fikron bə elmi, čəmijjəti, fərhəngi insonon cy Mijonə Sasoronədə bə sosial žimoniku ocke ro bə proses be.
Ym tožə fərhəng Avropədə bə sosial proseson goməki ofajə bə. Cy šəhəron jol be cy feodalizmədə nybə tačiron, sənətkoon əhəmijjəti veš kardəšbe. Əcəj bəpeštə insoni ozodəti əsas pegətətožə fəlsəfi ro — humanizm fəlsəfə ofajə be ro imkan bə məjdon oməj.
Šəhəronədə cy kilsə təsirədə nybə elmi vyron obedən. Nujə dynjo fikr ve šejon cy Antik devri fəlsəfəku pegətedə. Əjo humanizmi vinde bedə. Cy XV sasori mijondə kitob bekaj pəjdo kaj cy antik devriku mandə zynəjon Avropədə rə məšhur betəkon dojdə.
Fyrəngystoni, Almanijə čo Avropə kišvəronədə ym proses di be. Cy XV sasori oxojdə əv, yštə ən məšhurə mərhələ dəšedə. Cy XVI sasorədə Intibah devri idejon problemonyš bedə. Cymi bəpeštə cy Avropə fərhəngədə manjerizm de barokko ofajə bedən.
Əcəj rišə
[sərost bykə | kodi sərost karde]Veni tarixəkon hisobkardedən cy Intibah devri idejon yštə bynə XIII sasori oxojəd cy Florensijaku Dante Olivjeri (1265-1321) de Francesko Petrarka (1304-1374) nyvyštəjonədə, Čotto di Bondone (1267-1337) šikonədə pegətəše. Intibahi byci ə devrədə yštənən Italjadə ofajə be səbəb zyne bedəni. Bycimi goroš ve fikron hestin.
Junan de ərəbon zynəjon istifadə karde
[sərost bykə | kodi sərost karde]Kali aliomon iddia kardedən, bə Intibahi ro katalizator Həšinyštədə joddədə ve vaxte bekardə Bizansədə, Islam dynjoədə, kali kilsə kitobxanonədə mandəǧədimə nyvyštəjon pəjdo be junan de ərəbə zyvononədə bə kitobon bə latini pegordone ve təsir kardəše.
Junan de ərəbi elmi zynəjon i gylə Ispanjadə ne, həmən ərəb de junan dynjo əlaǧon goməki umutedəbin. Mijonə Həšipemədə hisob elmi ve inkišafyš kardəšbe ijən ym hisob zynəjon XIII əsasorədə Xac čangoništirakkardəkəson bə Avropə vardəšone.. cy Bizans Imperija 1204-inə sorədə səlibəkon de 1453-inə sorədə cy Osmanli Davləti išǧal karde, əjo bə universiteton dəvase əjo bə cy junanon alimon bə Italja še səbəb be. Im alimon klassik junan zynəjon, nyvyštəjon dyšdə bardšone. Det ym ružnə mandə klassik junan ədəbijjat cy Romə hugug de Bizansi koməgi mandə.
Cy Italijə sosial-sijosi sərostəti
[sərost bykə | kodi sərost karde]
Cy Italijə oxonnə Mijonə Sasoronədə sijasi vəzijjət žəgo fikri bə məjdon bekardedə , davlətədə bə sosial-sijasi həvo bə inkišafi təkon doaše. Syftənə Italjadə i gylə sosial-sijasi sərrostəti nybe. Əv ve ašmardədə gədə davləton čo bəbe. Neapol kraləti cy davləti čənubi, Florensija Respublika Papa vilajəti dylə, Genuja Respublika de Milan Hersogəti šimal de həšinyštə, Venesija Respublikajən cy davləti həšipemə idarə kardedəbe.
Italja ym devrədə yštə de dyjo tičorəti məšǧul bə davləton Florensija de Venesija Respublika məšhur be. Im davlətonədə bə ozodəti bə inkišafi koməg bedəbe. Bəcəj goroš bənə Venesija jolə tičorət šəhəron cy Avropə intellektual mərkəz bəbin.
Tačiron dynjo ve vyrəku, ən vejən Levanteniku (Mijonə Həšipemə nome) nujə idejon, elmizynəjon ,nyvyštəjon vardedəbin, Venesija de həšipemə tičorətədə cy Avropə kəjbə bedə həmən əj bənə šišə vadoəvyrə zyndəbin, Florensija ipəg de čəvahirəti mərkəz hisob kardedəbin. Im ərbobəti ičtimai. Fərhəng kon karde. əjo žimon kardə odəmon hande imkanon ve kardedəbe.
Sijo mag
[sərost bykə | kodi sərost karde]Versijonədə gyləjən yme Florensija de cy Avropə čo davləton dəmon ve kam be «Sijo mag» votə bə taun noxəši gətə be XIV əsri cy Italijə odəmon fikron ovaxte səbəb be. Insonon bə dini vəjnə bin bə Zəmini žimoni. Cy rufon dynjoku, mardə bəpeštə žimoniku ve fikr došone.
Žəgojən votəkəson hestin «Sijo mag» dini əsəron malijjəkarde təkon doše. Ymon Intibohi byci Italijədə ofajə be izoh karde zynedəni. «Sijo mag» pandemija be i gylə Italijə ne həmmə Avropə gətəš be. Əv bej bəzyne Intibohi Italijədə ofajə be ym məsəlon həmmə təsiršon byə.